Noc Świętojańska

Na temat pochodzenia słowa kupała istnieje kilka hipotez. Pierwsza z nich wywodzi je z języka Wenedów, którzy sąsiadowali ze Słowianami i prawdopodobnie zostali przez nich wchłonięci. Ich język miał wykazywać pewne podobieństwo do łaciny (fonetyczne zestawienie Kupały i rzymskiego Cupido). Inna z kolei odwołuje się do indoeuropejskiego kump, które oznaczało zbiorowość, grupę (od niego właśnie pochodzą współczesne polskie słowa takie jak kupa, skupić). Miało to podkreślać zbiorowy, społeczny charakter tych obrzędów. Następna hipoteza związana jest z rzekomym słowiańskim bóstwem miłości i płodności – Kupałą. No i ostatnia, odnosząca się do rosyjskiej formy słowa kąpać. Związek obrzędów Nocy Świętojańskiej z kąpielą jest zresztą zapewne dość późny – w średniowieczu Kościół, który bezskutecznie walczył z pogańskimi, niemoralnymi zwyczajami, postanowił je zasymilować.

Kupalnocka najbardziej znana jest z zachowanej do dzisiaj tradycji rzucania wianków do wody. Wróżenie z wianków – symbolu panieństwa – było prawdopodobnie osobną tradycją, nie do końca związaną z Nocą Świętojańską i należało wyłącznie do panien i kawalerów – dotyczyło zamążpójścia i wyczekiwanej miłości. W tę magiczną noc dziewczęta na wydaniu wiły wianki i puszczały je w nurty rzek – w taki sposób usiłowano wywróżyć szybkie zamążpójście lub staropanieństwo.

Paproć w każdym lesie tylko jedna zakwita, a to w takim zakątku, tak ukryta, że nadzwyczajnego trzeba szczęścia, aby na nią trafić – pisał Józef Ignacy Kraszewski w powieści Kwiat paproci. Noc Świętojańska, najkrótsza w roku, jest pełna tajemnic i czarów. Nic dziwnego, że magiczny kwiat paproci według legend zakwita w tę właśnie noc. Ma wskazywać drogę do skarbów, przynosić szczęście, bogactwo oraz możliwość wpływania na uczucia innych. Tylko osoba młoda, prawdomówna, pracowita, cnotliwa i odważna może odnaleźć tę czarodziejską roślinę.

Podczas Kupalnej Nocy czczono wodę i ogień – dwie przeciwstawne siły rządzące przyrodą. Była to także noc, gdy te przeciwieństwa łączyły się ze sobą: ogień z wodą, światło z ciemnością, mężczyzna z kobietą i piorun z nieba z ziemią. Najważniejsze obrzędy związane były z jednej strony z rozpalaniem ognia (rytualne krzesanie tzw. żywego ognia, palenie ognisk i świec na wiankach), z drugiej zaś – zanurzaniem się w wodzie (wszechobecny motyw kąpieli oraz samo miejsce: brzeg rzeki).

W noc świętojańską różne odczyniano uroki: domy zabezpieczano ostrymi narzędziami (podobno czarownice tego nie lubią), kobiety przewiązywały się bylicą, która chroni przed czarami, urokami i wszelkim złem. Bylicę wieszano także na drzwiach domów, obór i stajen, noszono zaszytą w odzieży, wrzucano w świętojańskie ogniska.

W pradawnych czasach podczas pogańskich obrzędów nie obowiązywały żadne normy i zakazy. Wierzono, że duchy zmarłych i demony wstępują w ciała młodych ludzi i wzmagają ich gotowość do miłości, płodzenia i rodzenia. Kupalnocka łatwo więc przemieniała się w orgie.

W Krakowie i okolicach Noc Świętojańska była obchodzona podobnie jak w innych regionach Polski, natomiast zwyczaj palenia ognisk związany był raczej z Zielonymi Świątkami – najprawdopodobniej za sprawą Kościoła, który pragnął podporządkować zwyczaje tej magicznej nocy tradycji chrześcijańskiej.